ตำนานแห่งถ้ำผานางคอย
เป็นเรื่องราวความรักระหว่างเจ้าแม่อรัญญาณี กับชายอันเป็นที่รัก
หลายร้อยปีมาแล้ว
องค์หญิงอรัญญาณี ธิดาของกษัตริย์ แห่งอาณาจักรแสนหวี
ได้พบรักกับ คะนองเดช หัวหน้าฝีพายที่ช่วยชีวิตเธอจากการจมน้ำ
จนวันหนึ่ง องค์หญิงเกิดทรงพระครรภ์ ความรักต้องห้ามจึงถูกเปิดเผย
ทั้งสองหลบหนีมาถึงกลางป่า โดยมีกองทหารไล่ล่ามาอย่างกระชั้นชิด
ทหารยิงลูกธนูใส่คนองเดช แต่กลับพลาดไปถูก กลางพระอุระขององค์หญิงอรัญญาณี
ทั้งสองพากันหนีเข้ามาหลบอยู่ในถ้ำ และได้ประสูติพระโอรส
ทหารยังคงไล่ล่าใกล้เข้ามาเรื่อยๆ แต่องค์หญิงไปต่อไม่ไหว
จึงขอร้องให้ชายที่รักหนีไป และพูดว่า "หญิงจะรออยู่ที่นี่ ชั่วกัลปาวสาน"
ด้วยแรงอธิษฐาน ทำให้องค์หญิงอรัญญาณี กลายเป็นหินโดยมือโอบโอรสไว้บนตัว
กลายเป็นที่มาของชื่อ"ถ้ำผานางคอย"